O pequeno caramuxo das Cíes que está a revelar os segredos da evolución

Vigo | Carlos Díaz

Un pequeno caramuxo que vive entre as rochas das Illas Atlánticas está a converterse nunha peza clave para estudar unha das grandes preguntas da bioloxía: como se forman novas especies. O molusco, un gasterópodo do Atlántico norte, ten unha capacidade de dispersión moi limitada e as súas poboacións poden diverxer a distancias de apenas uns metros, ata desenvolver características propias e estables.

O fenómeno é especialmente visible no Parque Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia, onde os investigadores identificaron diferentes ecotipos deste caramuxo en función das condicións ambientais. A Xunta colabora neste estudo científico, desenvolvido polo Centro de Investigación Mariña da Universidade de Vigo (CIM-UVigo) no marco do proxecto SINGULARGEN.

A especie carece de fase larvaria planctónica, o que limita a súa dispersión e favorece que as poboacións se adapten ás condicións concretas de cada lugar. Así, a intensidade da ondaxe, a presenza de cangrexos depredadores ou o grao de abrigo da costa poden acabar deixando pegada na súa evolución.

Nas zonas máis expostas das illas Cíes, Ons e Sálvora conviven dous ecotipos. O denominado Wave é pequeno e presenta unha cuncha fina, mentres que o Crab ten unha cuncha maior e máis grosa, cun característico bandeado. En Cortegada, a illa máis protexida da ondaxe dentro do parque, aparece unha poboación cunhas características próximas ao ecotipo Crab+, cunha cuncha maior e unha abertura proporcionalmente máis pequena.

Pero é nas Cíes onde se atopa o caso máis singular. No Lago dos Nenos, unha lagoa illada do mar situada entre as illas de Monteagudo e Faro, vive un ecotipo exclusivo bautizado como Cíes. Ten unha cuncha máis fina e alongada e carece do bandeado característico dos Crab. O equipo investigador describiuno por primeira vez en 2020.

Un laboratorio natural para estudar a evolución

O proxecto SINGULARGEN está a analizar estas poboacións a escala xenómica completa. Os investigadores comparan centos de miles de posicións do xenoma entre os diferentes ecotipos e as poboacións das catro illas do parque, así como coas existentes na costa continental.

O estudo inclúe tamén unha análise individual dos caramuxos dos ecotipos Cíes e Crab das illas Cíes. Neste caso, o xenoma de cada exemplar contrástase coa forma da súa cuncha e coa súa capacidade para tolerar a calor.

A combinación destes datos pode axudar a explicar como pequenas diferenzas entre poboacións terminan converténdose en adaptacións estables, un dos procesos fundamentais da evolución das especies.

Ademais, a investigación ten unha vertente práctica: os datos xenéticos permitirán estimar o tamaño efectivo, tanto actual como histórico, da poboación do Lago dos Nenos e identificar posibles riscos de consanguinidade.

A importancia desta poboación reside precisamente na súa singularidade: a variabilidade xenética que conserva non está presente en ningún outro punto da costa galega. Coñecela permitirá anticipar ameazas e mellorar as medidas para a súa conservación.